Owen Jones Trwyn y Garreg a thrychineb mwyngloddfa Pant Gwyn.

 

 

                               

Plwyf digynnwrf a thawel oedd plwyf Llanengan ym mlynyddoedd cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ardal lle dibynnai’r bobl ar amaethyddiaeth a’r môr am eu cynhaliaeth. Gweision a morwynion yng nghyflogaeth y ffermydd lleol oedd y mwyafrif, a’r môr yn atyniad i’r bechgyn â’r awydd i weld mwy o’r byd mawr. Fel llawer i ardal, bu dylanwad y Mudiad Methodistaidd yn gryf ar y plwyf, mudiad a ysbrydolodd y plwyfolion i ymuno â’i gilydd yn un teulu i adeiladu canolfan eu hunain er eu lles ysbrydol. Safai’r ganolfan, sef hen gapel y Bwlch, hanner ffordd rhwng fferm y Bwlch a’r Deucoch, ac oddi ar flynyddoedd cynnar y ganrif bu yno yn gyrchfan grefyddol i’r ffyddloniaid.                                                                                                         Yn y flwyddyn 1840 tarfwyd ar heddwch yr hen gapel pan roddwyd caniatâd i gwmni o fuddsoddwyr cyfoethog o Lundain, The St Tudwal Iron Ore Company, agor chwarel mwyn haearn Tan yr Orsedd, chwarel nad oedd ond tafliad carreg oddi wrth yr hen gapel. Dros y blynyddoedd canlynol aflonyddodd y chwarel, nid yn unig ar waith y capel, ond bu effeithiau’r gwaith trwm yn andwyol i’w adeiladwaith hefyd.

    Er gwella eu sefyllfa, penderfynodd yr aelodau mai gwell fyddai adeiladu capel newydd oddi wrth gysgod y chwarel a’i bwrlwm, ac i’r pwrpas hwnnw, yn y flwyddyn 1870, rhoddwyd perllan fferm y Bwlch gan y perchennog, David Williams Castell Deudraeth. Wrth adeiladu capel newydd nid yn unig roedd yr aelodau yn cael y cyfle i’w rhyddhau eu hunain oddi wrth fygythion y chwarel, ond hefyd yn cael cyfle i sicrhau adeilad a fyddai’n llawer mwy addas ar gyfer aelodaeth a fu’n tyfu’n gyson dros y blynyddoedd.   

    Gellir rhesymu mai agor chwarel Tan yr Orsedd yn y flwyddyn 1840 oedd man cychwyn y newidiadau a ddigwyddodd ym mhlwyf Llanengan dros y blynyddoedd nesaf. Roedd y ffordd haearn a adeiladwyd gan y cwmni i’r pwrpas o gario cynnyrch y chwarel i’r llongau yng nglanfa newydd Penrhyn Du yn rhywbeth nas gwelwyd cynt, ac o fewn cyfnod byr  gweddnewidiwyd yr ardal gan fwy o weithfeydd tebyg, gweithfeydd  ddechreuwyd i ateb y gofyn am y mwynau gwerthfawr a orweddai dan wyneb y plwyf.       

   Roedd yn hysbys ers blynyddoedd fod gwythïen o blwm yn croesi o’r Penrhyn Du i Lanengan, ond ychydig a wyddid am ei llawn addewid. Bu mynediad dŵr parhaus i’r siafftiau yn broblem fythol unrhyw waith mwyngloddio, ond erbyn cyfnod gweithfeydd Llanengan roedd datblygiadau newydd a gwelliannau wedi eu gwneud i bympiau a  pheiriannau stêm i ddatrys y broblem honno. Hwylusodd hyn y gwaith o gloddio’n ddyfnach am yr adnoddau cyfoethog a oedd mor werthfawr i lwyddiant menter ariannol unrhyw fuddsoddwr. Wedi ystyried cyngor arbenigwyr yn y maes, ysgogwyd dynion cyfoethog i ddod i’r plwyf gyda’r bwriad o fuddsoddi eu harian mewn gweithfeydd a fyddai yn y diwedd yn cyrraedd o un pen i’r wythïen i’r llall.

    Er i’r peiriannau newydd hyrwyddo gwaith y mwyngloddwyr, roedd hefyd yn ofynnol i’r dynion hynny fod yn gyfarwydd â’r dulliau o ddilyn a mwyngloddio’r plwm yn nyfnderoedd y gweithfeydd newydd. Ym mhlwyf  Llanengan, nifer fach iawn o ddynion  a feddai’r sgiliau arbennig hyn, ac o’r herwydd gwelwyd mewnlifiad cyson o fwynwyr profiadol o wahanol ardaloedd yn cyrraedd y gweithfeydd.

    Un o’r mwynwyr hyn oedd Owen Jones, Cymro yn ei ugeiniau cynnar o Moel y Crio ar Fynydd Helygain, Sir Fflint. Ganwyd Owen ar Awst  26ain 1844, yn fab i‘r mwynwr Isaac Jones a’i wraig Elizabeth. Ar y pryd roedd Mynydd Helygain a’r ardal o gwmpas yn frith o weithfeydd yn cloddio plwm ac, fel y gwnaeth mwyafrif y bechgyn lleol, wedi cyrraedd ei arddegau aeth Owen yntau i weithio fel mwyn-gloddiwr yn un o’r gweithfeydd heb fod ymhell o’i gartref.

    Erbyn cyfrifiad Ebrill 1871 mae Owen yn fwynwr yn un o weithfeydd newydd Llanengan. Dynion dibriod fel Owen Jones oedd amryw o’r mwynwyr newydd, yn rhentu lletyau heb fod ymhell o’r gweithfeydd. Cafodd Owen lety gyda Jenat Jones Tyddyn Talgoch, fferm fechan ar gyrion gweithfeydd newydd Assheton a Thanybwlch ar derfyn Cors Lleferin yng ngwaelodion Bwlchtocyn.

    Er bod llawer o’r plwyfolion yn fodlon a pharod i groesawu’r mwynwyr, roedd teimlad o ansicrwydd ymysg eraill ynghylch dylanwad niferoedd o ddynion dieithr ar gymuned a fu ers blynyddoedd yn gymuned mor dawel ac anghysbell. Gwelwyd eisoes fân helyntion o gwmpas tafarndai’r plwyf, ac i leihau’r pryderon perswadiwyd yr awdurdodau i gyflogi plismon ychwanegol i gynorthwyo’r rhingyll presennol i gadw’r heddwch.

    Ar nos Iau, Ebrill 25ain 1872, yn seiat wythnosol capel newydd y Bwlch,  testun y drafodaeth oedd Yr amhriodoldeb i ieuenctid crefyddol gyfeillachu a rhai dibroffes, a chyfeiriwyd yn neilltuol at achos Mary Hughes Ty’n Morfa.  Mae achos Mary Hughes wedi ei gofnodi yn fyr yn llyfr cofnodion y seiat gan Evan Evans Tan y Fron, Llanengan, un o flaenoriaid cynnar y capel newydd.

    Yn ôl y cofnod bu’r Parch David Hughes, gweinidog newydd y Bwlch, yn siarad â Mary ynglŷn â’i chyfrifoldeb, fel aelod llawn o’r Seiat, i beidio â chyfeillachu â gŵr ifanc dibroffes. O wneud hynny roedd yn torri un o brif reolau’r Seiat, sef y seithfed rheol. Gwaharddai’r seithfed rheol unrhyw aelod o’r capel rhag cyfeillachu a phriodi un na fedrai broffesu ei grefydd. Wedi gwrando ar neges a phryderon y gweinidog, addawodd Mary, fod i bob cysylltiad rhyngddi hi a’r gŵr ifanc dan sylw gael ei dorri, mewn trefn iddi gadw ei haelodaeth eglwysig, ac yn ôl Evan Evans, gadawyd yr achos fel yna.

   Merch Huw ac Ellen Hughes Ty’n Morfa oedd Mary. Ffermwr a bragwr oedd ei thad, wedi dilyn traddodiad a chanlyn ei dad, Enoch, i ffermio tir y teulu yn Llanengan. Ganwyd Mary yn Nhy’n Morfa ar Ragfyr 23ain 1854, aeth i ysgol y pentref, a chafodd ei derbyn yn aelod llawn o gapel newydd y Bwlch. Yn y flwyddyn 1871, pan yn 16 oed, roedd yn forwyn tŷ ym Mhen y Maes Nefyn, yng ngwasanaeth John Hughes, ficer newydd Ceidio, a’i wraig Ellen, merch hynaf Dr Thomas Williams Dwylan Uchaf. Er na chaiff ei enwi yn y cofnodion, y gŵr ifanc roedd Mary yn cyfeillachu ag ef oedd Owen Jones Moel y Crio, lletywr Jenat Jones Tyddyn Talgoch.

     Yn fuan daeth i sylw fod yr addewid a roddwyd gan Mary wedi ei thorri, a bod y berthynas rhyngddi hi ac Owen Jones yn llawer dyfnach na rhyw garwriaeth arwynebol. Bu ymateb y Seiat yn gyflym a llym. Ar Fehefin 13eg cofnodwyd y  Diarddelwyd Mary Hughes Ty’n Morfa am gyfeillachu â dyn anghrefyddol, ond ychwanegwyd, y cafwyd amryw anerchiadau ar y pechod hwnnw, a rhoddid rhybudd y derbynnid barn yr eglwys ar y seithfed rheol yn y Seiat nesaf. Ymhen yr wythnos trefnodd y Seiat bleidlais gudd, a chafwyd canlyniad fel a ganlyn,  dros yr hen drefn 41, dros y newydd 33, amhleidiol 21, a chofnodwyd, O ganlyniad, penderfyniad yr eglwys hon ydyw cadw at yr hen drefn o ddiarddel pawb yn ddiwahaniaeth a ymbriodo ag un dibroffes, Roedd hyn ar unwaith yn penderfynu achos Mary Hughes, Ty’n Morfa yr hon oedd newydd dorri y rheol hon.

    Dros y blynyddoedd bu’r seithfed rheol yn destun dadleuol i’r Seiat, gyda’r rhai a gefnogai’r rheol yn y mwyafrif. Bu’n rhaid aros dros ddeng mlynedd arall cyn i’r sefyllfa newid. Gyda threigl amser daeth mwy i’r farn fod ymateb y Seiat yn rhy eithafol, a gwelwyd mwy o barodrwydd ymysg yr aelodau i ddangos eu gwrthwynebiad i weithredu’r rheol. Wrth gwrs, roedd hyn oll ddeng mlynedd yn rhy hwyr i Mary ac Owen, ond tharfodd yr helynt ddim ar eu perthynas. Rhoddodd y ddau yr achos tu cefn iddynt mewn priodas yn Swyddfa’r Cofrestrydd ym Mhwllheli Hydref 21ain 1872, Mary yn 18 oed ac Owen yn 28.         

   Ar drwydded y briodas cyfeiriad Mary oedd Ty’n Morfa Llanengan, ond rhoddwyd cyfeiriad Owen fel Rhostyllen Sir Ddinbych, sydd yn awgrymu efallai nad bwriad y cwpwl newydd oedd dechrau eu bywyd priodasol ym  mhlwyf Llanengan. Cadarnheir hyn ar dystysgrif geni eu plentyn cyntaf, Isaac. Ganwyd Isaac Rhagfyr 6ed 1875 yn 31 Stryd y Capel, Rhosymedre, Sir Dinbych, pan oedd Mary yn 20 oed ac Owen yn 30.

   Gyda’r Chwyldro Diwydiannol yn ei anterth, a maes glo Sir Ddinbych yn ffynnu, cafodd Owen waith ym mhyllau glo Cefn Mawr, y Sir honno. Ar dystysgrif geni ei fab mae’n disgrifio’i waith fel mine sinker, gwaith a ystyrid gan lowyr y cyfnod y gwaith mwyaf peryglus yn y pyllau glo. I suddo siafft newydd, cyflogid tri grŵp o bedwar dyn gydag un o bob grŵp yn  cael ei gyfrif yn arweinydd, i weithio shifftiau wyth awr ddydd a nos, nes cyrraedd dyfnder y wythïen. Wedi eu gostwng i’r siafft mewn basged haearn, eu gwaith fyddai llenwi’r fasged gyda baw a rwbel eu llafur gan suddo’r siafft i ddyfnder penodol. Wedi cyrraedd y dyfnder hwnnw rhoddai arweinydd y grŵp arwydd i goed trymion gael eu gollwng i lawr ar gyfer adeiladu fframwaith gref i amgylchu muriau’r siafft rhag unrhyw falurion allai ddisgyn a tharo neu gladdu’r gweithwyr. Wedi sicrhau’r fframwaith, dechreuai’r pedwar suddo’r siafft unwaith eto nes cyraedd y mesur nesaf; hon oedd y broses a ddefnyddid nes dod o hyd i ddyfnder yr wythïen.

    Roedd y gwaith yn drwm a pheryglus ac yn golygu llawer mwy na gwaith caib a rhaw yn unig. Roedd deall cyfansoddiad y tir a’r graig yn bwysig, medru defnyddio ffrwydron, heb sôn am adnabod peryglon mewnlifiad nwy neu ddŵr, rhywbeth allai ddigwydd heb rybudd unrhyw bryd. I geisio gwarchod mwy ar eu diogelwch yr arferiad oedd i’r grŵp aros gyda’i gilydd ac wedi gorffen un siafft, symud i’r nesaf gan ddibynnu ar fedrusrwydd y naill a’r llall i wneud y gwaith mewn amgylchiadau peryglus ac anodd. Er ennill edmygedd eu cydweithwyr, doedd fawr wahaniaeth yng nghyflog y mine sinker a’r mwynwr cyffredin a gyflogid i weithio’r pwll newydd.

   Treuliodd Owen a Mary bedair blynedd yn Rhosymedre a’r cyffiniau cyn penderfynu dychwelyd i Lanengan. Yn Llanengan, eu cartref newydd oedd Trwyn y Garreg, cartref lle ganwyd iddynt bedwar o blant rhwng y blynyddoedd 1877 a 1883; ganwyd Huw yn frawd i Isaac, a thair o enethod, Ellen, Elizabeth, a Catherine yr ieuengaf o’r tair. Roedd gweithfeydd y plwyf wedi eu sefydlu erbyn hyn, gyda phump mwyngloddfa yn gweithio ar hyd cwrs y wythïen. Mae’n eithaf sicr bod Owen wedi gweithio mewn mwy nag un o’r gweithfeydd, yn enwedig  yn ystod ei gyfnod cyntaf yn Llanengan, ond yng ngwaith Pant Gwyn yn unig mae Owen Jones, Trwyn y Garreg yn cael ei enwi.    

      Cychwynnwyd mwyngloddio yno ym mlynyddoedd cynnar saithdegau’r ganrif, ond oherwydd problemau mewnlifiad dŵr a phrinder buddsoddiad gan y perchnogion blaenorol bu datblygiad y gwaith yn araf a llafurus. Yn y flwyddyn 1878 prynwyd y safle gan Thomas Gundry, buddsoddwr cyfoethog o Gernyw, a oedd hefyd ar y pryd yn berchennog gwaith Tan yr Allt yn Llanengan. Yn terfynu rhyw dri chan llath i’r dwyrain o waith Pant Gwyn roedd Tan y Bwlch, gwaith a fu dros ei gyfnod y mwyaf llwyddiannus o weithfeydd y plwyf. Ond, fel eraill o weithfeydd Llanengan, effeithid ar ei lwyddiant o dro i dro gan anghysondeb prisiau’r farchnad blwm. Crëwyd ansicrwydd yn dilyn cynnydd mewn mewnforio plwm rhad o wledydd tramor, a pharai hynny i’r farchnad ddisgyn mor isel fel na fedrai gweithfeydd Llanengan weithio’n broffidiol. Mewn cyfnod o’r fath y cafodd cwmni Tan y Bwlch ei hun ym mlynyddoedd cynnar wythdegau’r ganrif.       

    Yn y cyfnod hwn disgynnodd pris plwm ar y farchnad i’r hanner, o £13  a mwy y dunnell ym mlynyddoedd gorau’r gwaith i lawr i £7 y dunnell, ac er bod yn agos i gant o weithwyr ar y safle penderfynodd y cwmni gau’r gwaith am gyfnod i arbed colledion. I osgoi colledion mewn cyfnod o ansicrwydd defnyddid un o ddwy ffordd gan y cwmnïau, naill ai gostwng cyflogau’r gweithwyr neu, os byddai pethau’n ddrwg, troi’r gweithwyr allan a chau’r gwaith am gyfnod gan ddisgwyl i’r farchnad godi i lefelau a fyddai’n ffafriol i’r cwmnïau unwaith eto.  

     Yn Tan y Bwlch defnyddiai’r cwmni ddau beiriant ager cryf i reoli’r dŵr yn y gwaith, a gwyddai pawb fod y pympiau cryfion hyn, yn anfwriadol, yn rheoli’r rhan fwyaf o’r dŵr yng waith Pant Gwyn. Cafodd cau gwaith Tan y Bwlch effaith drychinebus ar waith Pant Gwyn. Doedd dim cysylltiad rhwng y cwmnïau, ac ni chafwyd cytundeb i rannu costau os y byddai Tan y Bwlch yn cau. Bu’r diffyg cytundeb yn rhwystr difrifol i gynlluniau Gundry, yn fwy na dim oherwydd fod unig bwmp Pant Gwyn yn gwbl annigonol i wneud y gwaith a ddisgwylid ohono. Roedd yn amlwg na fyddai ond un canlyniad i’r sefyllfa, ac yn fuan dechreuodd y gwaith foddi tan bwysau’r holl ddŵr. O ganlyniad gwnaed yn agos i wythdeg o weithwyr yn ddi-waith. Ond er gwaethaf y sefyllfa doedd Gundry ddim am roi’r gorau iddi. Dros y ddwy flynedd flaenorol roedd Pant Gwyn wedi dangos cynnydd rheolaidd ac wedi cynhyrchu dros naw can tunnell a mwy o blwm i’w werthu ar y farchnad.     

      Goruchwyliwr Gundry ym Mhant Gwyn oedd John Crase, mwynwr yn ei bump degau o Gernyw, gŵr a ddaeth i Lanengan yn nyddiau cynnar  datblygu’r wythïen. Bu’ n gweithio mewn mwy nag un o weithfeydd y plwyf a chafodd fwy nag un swydd yn ystod y cyfnod hwnnw; daeth i Bant Gwyn wedi bod yn oruchwyliwr ar waith plwm aflwyddiannus y Deucoch. Yn ystod ei gyfnod gyda Gundry cafodd y ddau eu herlyn fwy nag unwaith gan Arolygydd Gweithfeydd y Llywodraeth am anwybyddu rheolau mwyngloddio a thorri’r gyfraith wrth wneud hynny. Ond er ei gamweddau amlwg fe’i cadwyd fel goruchwyliwr gan Gundry nes cael y dunnell olaf o fwyn allan o’r gwaith yn y flwyddyn 1892.  

    Wedi helynt y dŵr bu’n rhaid ail ystyried sefyllfa’r gwaith yn Pant Gwyn. Cynllun diweddaraf Gundry oedd suddo siafft a fyddai’n gwbl annibynnol o’r hen waith, a chael pwmp llawer cryfach mewn tŷ newydd i reoli’r dŵr. Dechreuwyd ar y gwaith ym mis Awst 1884. Casglodd Crase ddeuddeg o fwynwyr profiadol at ei gilydd i suddo’r siafft rhyw ddeugain llath oddi wrth yr hen agoriad, gyda’r bwriad y tro hwn o gyraedd y wythïen mewn tir newydd oddi tan lefelau’r hen waith. Rhannwyd y mwynwyr yn dri grŵp o bedwar i weithio shifftiau o wyth awr ddydd a nos nes cyrraedd y wythïen. Dyma’r tro cyntaf i Owen Jones gael ei leoli’n union yng ngweithfeydd Llanengan pan gaiff ei enwi yn aelod un o’r grwpiau i gloddio’r siafft newydd. Ei gyd-weithwyr yn y grŵp oedd William Ellis, Hen Gapel Abersoch, Jonathan Hughes, Bay View Terrace, Abersoch a Griffith Parry, Plas Cyndyn Llanengan, y pedwar yn weithwyr profiadol wedi gweithio ers rhai blynyddoedd yng ngweithfeydd y plwyf.   

     Erbyn 17eg Chwefror 1885 roedd y mwynwyr wedi bod chwe mis wrth eu gwaith, ac wedi cyrraedd dyfnder o 62 gwryd neu 124 llath. Yn gweithio’r ail shifft y diwrnod hwnnw roedd Owen Jones, Jonathan Hughes, William Ellis a Griffith Parry. Rhyw dair awr i’r shifft, o gwmpas saith y nos, cafodd Griffith Parry ei yrru i fyny i gynorthwyo’r gŵr a weithiai’r peiriant pwli ar ben y siafft. Gwaith y ddau oedd  gostwng mwy o goed  i’r tri yn gweithio yng  ngwaelod y siafft. Gorffennwyd y gwaith hwnnw, ond cyn ymuno ȃ’i gydweithwyr, manteisiodd Griffith Parry a'i bardner  ar y cyfle i gymryd tamaid o fwyd yng nghwt y gweithwyr. Cyn eu bod wedi eistedd i lawr daeth y sŵn mwyaf erchyll a dychrynllyd o gyfeiriad ceg y siafft newydd. Rhuthrodd y ddau allan i weld beth oedd yn bod, gan weiddi ac erfyn ar i’r tri yn y gwaelod eu hateb. Ond ddaeth dim ateb, dim ond sŵn dŵr yn codi o dywyllwch y siafft. Aeth y ddau ar frys i archwilio’r hen agoriad a gweld er dychryn bod y dŵr a orlifodd y gwaith hwnnw wedi diflannu. Doedd dim y gallai neb ei wneud yn y fath sefyllfa a gyrrwyd neges ar frys i hysbysu’r Rhingyll Jones yn Abersoch am y drychineb. Gyrrodd yntau’r wybodaeth ymlaen i’w benaethiaid, a  thrannoeth cyrhaeddodd y Prif Gwnstabl i weld y sefyllfa drosto’i hun. Yng ngolau dydd roedd achos y drychineb yn gwbl amlwg. Er bod deugain llath yn gwahanu’r ddwy siafft ar yr wyneb, rhyw sut roedd y dŵr a foddodd yr hen waith, wedi gwneud ei ffordd i’r siafft newydd a boddi tri o ddynion. Y cwestiwn ar wefusau pawb oedd, sut y gallai’r ffasiwn drychineb fod wedi digwydd?     

     Cymerodd ddyddiau i’r awdurdodau a’r perchnogion gyrraedd safle’r drychineb, a chreodd yr oedi yn eu hymateb gryn ddicter yn lleol. Er bod pwmp newydd ar y safle doedd hwnnw ddim yn barod i wneud ei waith, ac felly dibynnai’r gwaith ar yr hen beiriant. Roedd yn ddirgelwch pam nad oedd peiriannau cryfion Tan y Bwlch wedi eu defnyddio o’r dechrau. Y gred yn gyffredinol oedd y byddai’n cymryd wythnosau os nad misoedd i gael gwared â’r dŵr. Yn ei erthygl yn dilyn y drychineb mynega gohebydd Y Goleuad ei farn, Oni ddylai yr awdurdodau gwladol ymyrraeth mewn achos fel hyn, ac onid  ydi dynoliaeth a gwareiddiad yn galw am barchu teimladau perthnasau y dynion trancedig?

     Daeth y newyddion cyntaf fod dŵr yn cael ei bwmpio o’r siafft ar  Fawrth 28ain, dros fis wedi’r drychineb. Aeth mis arall heibio cyn i’r   corff cyntaf gael ei ddarganfod. Ar ddydd Mercher Ebrill 29ain cafwyd corff Owen Jones Trwyn y Garreg wedi ei ddal gerfydd ei droed rhwng dau ddarn o goed trymion a ddefnyddiai’r dynion i amgylchu muriau’r siafft; roedd y corff rhyw haner ffordd i lawr o’r wyneb. Credai rhai, yn cynwys John Crase y goruchwyliwr, fod y dŵr o’r hen waith wedi treiddio i’r siafft ryw hanner ffordd i lawr o’r wyneb, ac y byddai’r gweithwyr anffodus wedi eu claddu yn y gwaelod oddi tan y malurion a’r baw yn canlyn yr holl ddŵr. Wedi dod o hyd i gorff Owen Jones mor uchel yn y siafft bu’n rhaid ailystyried hyn. Cafwyd hyd i gyrff Jonathan Hughes a William Ellis ar ôl clirio darn anferth o graig a gafodd ei hyrddio bron hanner ffordd i fyny’r siafft gan nerth a ffyrnigrwydd y dŵr a ffrwydrodd i mewn yng ngwaelod y pwll; dim ond wedyn y cafwyd y ddau i’r wyneb. Y graig hon oedd yn gyfrifol am y difrod mwyaf. Ar ei ffordd chwalodd a dinistriodd y fframwaith goed a adeiladwyd i amgylchu’r gwaith cyn cloi ei hunan rhwng coed a cherrig eraill. Yn ôl adroddiad  Arolygydd Gweithfeydd y Llywodraeth roedd yn mesur pum troedfedd sgwar wrth naw troedfedd o hyd,    

     Bu dychwelyd cyrff y dynion adref yn rhyddhad i’r gymuned gyfan. I ddangos eu cydymdeimlad a’u cefnogaeth roedd pwyllgor wedi ei ffurfio i gasglu arian i’r rhai a ddioddefodd oherwydd y drychineb. Cadeiriwyd y pwyllgor gan Thomas Jones, Rheithor y plwyf, gyda Dr Thomas Williams Hughes Belle Vue yn ysgrifennydd a Griffith Hughes, fferm y Towyn yn drysorydd. Bu’r gronfa yn agored am bron i ddwy flynedd cyn cael ei chau yn nechrau 1887, wedi dosbarthu dros y cyfnod £41 (dros £6000 heddiw) i’r teuluoedd.

    Cynhaliwyd angladd Owen Jones Trwyn y Garreg ym mynwent Capel y Bwlch, Llanengan ar ddydd Gwener Mai1af 1885. (bedd B142)  Roedd yn ddeugain oed ac yn gadael ar ei ôl wraig a phump o blant rhwng tair a deg oed. Wyth niwrnod yn ddiweddarach, ar ddydd Sadwrn Mai 9ed, cynhaliwyd angladdau William Ellis a Jonathan Hughes yn yr un fynwent. Er bod dau o’r tri a laddwyd yn fwynwyr oddi allan i’r plwyf, roedd cysylltiadau Owen Jones a Jonathan Hughes gyda’r ardal a’r gymuned trwy briodas yn gysylltiadau agos iawn.

   Mwynwr 39 oed o gyffiniau Eryrus, Llanarmon yn Iâl, Dyffryn Ceiriog oedd Jonathan Hughes  a ddaeth i Lanengan yn nyddiau cynnar y gweithfeydd. Priododd ferch leol, Ellen Williams Pen y Groes, Cilan a ganwyd eu mab hynaf, John, pan yn byw yn Tŷ Newydd, Cilan. Wedi gweithio ychydig flynyddoedd yng ngweithfeydd plwm y plwyf ymfudodd Jonathan Hughes a’r teulu i ardal Barnsley yng ngogledd Lloegr a bu’n gweithio yn mhyllau glo yr ardal honno. Yn y cyfnod hwn, ganwyd iddynt ddau o feibion, Owen a William, a’u bedyddio ym  mhlwyfi Barugh a Gowber yn ne Sir Efrog.

    Dychwelodd y teulu i Lanengan yn y flwyddyn 1878 a gwneud eu cartref yn y Refail, Abersoch; unwaith eto aeth Jonathan i weithio yn y gweithfeydd plwm. Ddwy flynedd wedi dychwelyd adref bu Ellen farw yn dilyn genedigaeth efeilliaid. Goroesodd Cornelius, un o’r efeilliaid, ond bu farw ei frawd Edward ac fe’i claddwyd ef ym mynwent y Bwlch fis wedi angladd ei fam. Cadwodd Jonathan Hughes y teulu gyda’i gilydd a chyflogi morwyn tŷ, Ann Jones o Bwllheli, i warchod y bechgyn. Ailbriododd gyda Mary Jones, merch o Fynytho, a ganwyd iddynt un plentyn o’r briodas. Ar ddiwrnod y drychineb roedd y teulu yn byw yn un o dai y mwynwyr yn Bay View Terrace, Abersoch. Yn ei ewyllys gadawodd Jonathan Hughes ei eiddo mewn arian i Mary, ond fe’i claddwyd gydag Ellen ym mynwent y Bwlch.(bedd B042). Defnyddiai Jonathan Hughes yr enw John Hughes ac unwaith John Davies, ond fel Jonathan Hughes y cafodd ei fedyddio a’i gladdu.  

    Un o feibion Abersoch oedd William Ellis, mab i Richard Ellis, melinydd Melin Soch. Yn 30 oed, ef oedd yr ieuengaf o’r tri a laddwyd. Roedd yn briod â Catherine Evans, merch William Evans crydd y Liver, ac yn cartrefu yn yr Hen Gapel, Abersoch. Cyn cael gwaith yng nghloddfa Pant Gwyn bu’n labrwr yng ngwaith Assheton yn llwytho’r bwced haearn a godai gynnyrch y gloddfa o waelod y siafft. Gadawodd William Ellis wraig a thri o blant ar ei ôl, yr hynaf yn saith oed a’r ieuengaf yn dair. (bedd B120)      

    Ymwelodd Dr Foster, Arolygydd Gweithfeydd y Llywodraeth, â Pant Gwyn yn niwedd mis Chwefror, ychydig  ddyddiau wedi’r drychineb; roedd am weld sut roedd Crase a Gundry wedi gweithio’r gloddfa. Wedi erlyn y ddau yn llwyddiannus rhyw dair blynedd ynghynt am fethu cadw cynlluniau cywir o’r gwaith, roedd yn ymwybodol o’u  amharodrwydd i gadw a pharchu rheolau cyfreithiol y diwydiant mwyngloddio. I wneud ei archwiliad yn llawn gofynnodd am gynlluniau diweddaraf y gwaith gan Crase ym mis Chwefror, ond oherwydd cyflwr y ddwy siafft wedi’r drychineb aeth yn ddiwedd mis Medi cyn y llwyddodd i wneud archwiliad manwl ei hun. Wedi’r archwiliad hwnnw, daeth yn amlwg nad oedd yr hen waith wedi ei weithio fel y dangosai cynlluniau’r cwmni, o’r 40 i’r 70 gwryd doedd dim mesuriadau nac archwiliad cywir wedi eu gwneud o gwbl. Dangosai hyn nad oedd y cwmni wedi defnyddio peiriannydd mwyngloddio cymwys i wneud y gwaith, rhywbeth yr oeddynt wedi addo ei wneud wedi’r achos yn eu herbyn dair blynedd ynghynt. Yn hytrach, roedd Crase wedi cymryd y cyfrifoldeb hwnnw ei hunan, ac yn amlwg wedi methu yn ei waith.

     Yn Llys Ynadon Pwllheli, ar ddydd Mercher 25ain Tachwedd 1885, erlynodd Dr Foster y Pant Gwyn Mining Company am eu rhan yn y drychineb. Roedd ei adroddiad yn drylwyr ac i’r pwynt. Yn ei farn ef, anghymwyster John Crase fel goruchwyliwr oedd prif achos y drychineb, a methiant Thomas Gundry fel perchennog i gadw rheolaeth ar y gwaith yn ôl ei ddyletswydd o dan y gyfraith; roedd y naill mor euog a’r llall ym marn Dr Foster. Heb archwiliad manwl o’r hen waith, ni fedrai Crase fod yn saff o’r pellter rhwng y ddwy siafft tan ddaear. Roedd deugain llath rhyngddynt ar yr wyneb, ond dyfna’n y byd yr ȃi’r siafft newydd agosaf y dôi’r ddwy at ei gilydd. Roedd yr hen siafft wedi cychwyn i lawr yn union syth, ond o’r 40 gwryd i’r 70 roedd yn anelu’n raddol i gyfeiriad y siafft newydd. Yn y 62 gwryd lle’r oedd y tri a laddwyd yn gweithio, roedd Crase wedi amcanu y dylai fod deugain troedfedd o graig rhwng y ddwy siafft. Fel y digwyddodd doedd dim ond naw, ac oherwydd diffygion yng nghyfansoddiad y graig yn yr union fan honno aeth pwysau’r dŵr o’r hen siafft wrth ei phen yn ormod.  

Wedi cael ei atgoffa gan y Crwner o’i hawliau yn ôl y gyfraith, aeth Crase ymlaen i ddweud ei fod yn derbyn adroddiad Dr Foster yn gyflawn. Ymateb Foster oedd, fod i Crase ddweud hynny’n gyfystyr ag addefiad o esgeulustod troseddol, ond nid felly yr edrychodd y rheithgor ar yr achos. Cafwyd rheithfarn unfrydol o farwolaeth drwy ddamwain ar y tri a laddwyd, gyda John Crase yn cael cerydd oherwydd ei fethiant i gadw arolwg cywir o’r gwaith. Datganodd Foster ei siomedigaeth gyda’r rheithfarn, yn fwy na dim oherwydd nad oedd ond tair blynedd ers i’r ddau ddiffynnydd fod o flaen y Llys am fwy neu lai yr un cyhuddiadau’n union. Yng ngolwg rhai, gwarth oedd galw’r drychineb yn ddamwain a’r ddirwy yn ddim ond ugain punt yr un a thalu’r costau, ond dyna oedd dyfarniad yr rheithgor. Defnyddiodd Dr Foster ei ddylanwad i annog y Llys i ddal yn ôl yr arian a dalwyd fel dirwy, a’u rhannu rhwng gweddwon y drychineb a’u plant. Cytunodd y Llys i’r cynnig a threfnwyd i reithor y plwyf, Thomas Jones, fod yn gyfrifol am y gwaith hwnnw.    

   Yn Trwyn y Garreg gadawodd y drychineb Mary Jones yn wraig weddw deg ar hugain oed gyda phump o blant ifanc i’w cadw, pedwar yn ddisgyblion yn ysgolion y pentref, a Catherine  heb gyrraedd yr oed hwnnw. Yn gymorth i gynnal y teulu dechreuodd Mary gadw siop fach yn gwerthu nwyddau ar fwrdd y gegin. I lawr y ffordd o Trwyn y Garreg safai Dwylan Uchaf, cartref teulu’r diweddar Dr Thomas Williams. Y preswylydd yno ar y pryd oedd Ellen Hughes, merch hynaf y Doctor, a ddychwelodd adref yn wraig weddw wedi marwolaeth annisgwyl ei gŵr, y Parch John Hughes, Rheithor Ceidio a Llandudwen. Yno hefyd roedd ei mab John Evan Hughes, amaethwr yn ei ugeiniau cynnar yn gwneud bywoliaeth oddi ar dir y Dwylan. Yn ogystal â bod yn berchnogion ffermydd y Dwylan a Dwylan Bellaf, teulu Dr Williams hefyd oedd perchnogion Trwyn y Garreg, cartref Mary a’i phlant.

     Ym Medi 1888 ganwyd i Mary fab, John Robert. Fe’i cofrestrwyd yn fab i Mary Jones, Trwyn y Garreg, Llanengan,  ond ni roddwyd enw’r tad ar y dystysgrif geni. Ychydig fisoedd wedi geni John Robert symudodd Mary a’r plant o Trwyn y Garreg i fyw i Tan y Fron, tŷ dau ddrws i ffwrdd. Yno, ym mis Mawrth 1891, ganwyd Thomas Evan. Bedyddiwyd Thomas Evan yn eglwys y plwyf Ionawr 26ain 1892, yn fab i John Evan Hughes Dwylan Uchaf a Mary Jones Tan y Fron. Chwe mis wedi’r bedydd bu farw Thomas Evan yn 16 mis oed.  Cofrestrwyd ei gladdu ym mynwent yr eglwys yn Llanengan.      

    Ar Orffennaf 7ed 1892, priodwyd Mary â John Evan Hughes Dwylan Uchaf yn Swyddfa’r Cofrestrydd ym Mhwllheli; roedd John Evan yn 25 mlwydd oed a Mary yn 37. Tystion y briodas oedd John Roberts, mab Dwylan Bellaf a chymydog i John Evan, a William Dobson, Clerc yr Eglwys ym Mhwllheli. Wedi’r briodas cartrefodd y ddau yn Tan y Fron, Mary yn cadw tŷ a John Evan yn ffermio tir y Dwylan.   

Chwe mis wedi’r briodas, ar Ionawr 23ain 1893, dioddefodd y teulu eu hail golled fawr. Bu Mary farw yn dilyn genedigaeth mab, Thomas, a fu farw hefyd yn dridiau oed. Wrth wely angau ei fam roedd Isaac, mab hynaf Mary yn fachgen 17 oed. Cynhaliwyd yr angladd ym mynwent yr eglwys ar Ionawr 27ain, pryd y claddwyd Thomas a’i fam gyda’i gilydd mewn un arch; roedd Mary yn 38 mlwydd oed a Thomas yn bedwar diwrnod. Yn ei hewyllys gadawodd Mary yr ychydig arian oedd ganddi i’w gŵr newydd, John Evan. Bu yntau farw ddeng mlynedd yn ddiweddarach ym Mehefin 1904 yn 36 mlwydd oed. Fe’i claddwyd gyda’i rieni ym meddrod arbennig teulu Dwylan Uchaf ym mynwent yr eglwys. Yn wahanol i fedd Owen Jones ni roddwyd carreg ar fedd Mary a Thomas. Dros y blynyddoedd nesaf gadawodd plant Trwyn y Garreg eu cartref yn Llanengan, bob un i ddechrau bywyd newydd  mewn gwahanol ardaloedd led y wlad; doedd yr un ohonynt i ddychwelyd i fro eu mebyd.

      Ychydig fu effaith y drychineb ar dwf y gwaith yn Pant Gwyn. Yn ystod y blynyddoedd dilynol cafodd Gundry a’i oruchwyliwr well trefn ar bethau. Cyrhaeddodd y gwaith ei uchafbwynt yn 1890.  Yn y flwyddyn honno cofnodwyd fod mil a phum cant o dunelli o’r mwynau gwerthfawr wedi eu cario i lanfa’r Penrhyn Du. Ond, wedi cyrraedd llwyddiant i’w gymharu â Tan y Bwlch, daeth dirywiad y gloddfa yn annisgwyl. Yn dilyn gostyngiad sylweddol yng nghynnyrch y gwaith yng nghanol 1891, doedd yr arwyddion ddim yn dda. Parhaodd y dirywiad i’r flwyddyn ganlynol, a heb unrhyw arwydd fod pethau am wella, penderfynodd Gundry ei bod yn bryd dod ȃ’r gwaith i ben. Caewyd y siafft yn 1892 a daeth yr olaf o weithfeydd plwm Llanengan i ben. Heb waith i’w cynnal, ymfudodd  amryw o’r gweithwyr, yn cynnwys rhai o fechgyn y plwyf, i weithio i byllau glo de Cymru; rhai ohonynt i golli eu bywydau yn nhrychinebau mawr y gweithfeydd hynny.

 

yffor.com

Papurau newydd y cyfnod.

Cofnodion y Seiat.

Metal Mines of Llanengan.

Ancestry.

Ffynnon Engan

Ymhell cyn dyddiau Engan Sant, yn oes y bryngaerau cynnar a welwn o’n hamgylch yn y plwyf, roedd trigolion Llŷn, a’r llecyn bychan hwn o Gymydmaen^[1] yn deall yr angen i barchu’r byd oedd yn gaffaeliad ac yn fygythiad iddynt. Dysgu amdano oedd cyfrwng byw neu farw. A’r hyn na ddeallent? Perthynai hwnnw i diriogaeth y duwiau - y bydysawd ymhell ac agos, byd natur o’u hamgylch beunydd. Dyma’r diriogaeth a reolai eu bywyd. Ynddo roedd duw a duwiesau’r haul a’r lloer, y môr a’r mynydd, dŵr ac ymborth. Ac i’r duwiau hyn rhaid oedd diolch.

Roedd y Celtiaid cynnar, fel sawl diwylliant arall, yn enwi eu duwiau, megis Sulis, duwies y ffynhonnau, a dyna’r dwyw/duwies yn ‘Dwyfawr’ a Dwyfach. Addolwyd duwies y dyfroedd am roddi’n hael hanfod bywyd, am gynnig y dŵr o’r tir i’n disychedu a’n hymgeleddu. Weithiau gwelwyd bod dŵr ambell fan yn lles i ryw anhwylder neu’i gilydd oherwydd y cynhwysion oedd ynddo. Diolchwyd am y fendith hon yn ddefosiynol, dros ganrifoedd lawer.

Does ryfedd felly i ddŵr fod yn hanfod bedyddio, cysegru a phuro ym mhob rhan o’r byd, a phan ddaeth y Cristnogion cynnar i’r fan hon yng Nghymydmaen, a chanfod addoli’r ffynnon arbennig hon, aethant ati’n araf i ddarbwyllo’r llwythau ‘paganaidd’ ac i efengylu, a thros amser ailenwyd y ffynnon, a’r llan a godwyd yn gysgod iddi.^[2] Dyma’r dechreuad i Lanengan fel y gwyddom amdano: y ffynnon iachusol, y daethpwyd i’w hadnabod fel Ffynnon Engan; y dŵr sanctaidd, rhodd Duw i braidd Ei Eglwys.

Gyda threigl y blynyddoedd rhwng 11G–16G cryfhaodd gafael yr Eglwys ar rinweddau’r ffynnon yn ogystal ag ar fywydau’r gymdeithas yn gyffredinol. Dyma’r Canol Oesoedd hwyr pan bwysleisid pwysigrwydd cadw at ofynion yr Eglwys i ddilyn y llwybr cul at gadwedigaeth - neu Uffern a’i dân oedd yn dilyn. Dyma gyfnod y pererindota i brynu maddeuant am bechodau bywyd drwy aberthu i gyrraedd mannau cysegredig, ac i Lanengan y daethant yn niferoedd i gyfrannu o’r ddefod i ymolchi yn y ffynnon neu i yfed o’i dŵr a gweddïo i’r sant i eiriol drostynt. Poblogeiddiwyd y cysegredig gan hanesion am fywydau’r saint i annog ymweld â chrair a beddrod – a thalu am y fraint. A dyma’r cyfnod, y 13G, pan mae arbenigwyr heddiw yn gallu gweld tebygrwydd rhwng y gwaith maen sy’n amgau ffynnon Engan a’r gwaith ym muriau’r Eglwys sy’n dyddio o’r cyfnod hwn.

A diolch i’r ffynnon a’i dyfroedd rhinweddol ac i hanes y sant fu mor ddylanwadol, gwelwn ganlyniad i brysurdeb y pererindota yn yr ailadeiladu ddilynodd ddiwedd y 15G a dechrau’r 16G. Casglwyd digon o arian yng Nghyff Engan i godi’r adeilad presennol, sy’n llawer mwy na’r disgwyl mewn pentref bychan yng Nghymydmaen.

Ond daeth tro ar fyd gyda chyfraith gwlad 1534 pan benderfynodd Harri VIII dorri cyswllt canrifoedd rhwng Prydain a’r Pab a chyhoeddi mai ef oedd pennaeth yr Eglwys yng Nghymru a Lloegr mwyach. Fel canlyniad rhaid oedd ymwrthod â defodau’r Eglwys Babyddol, y creiriau a’r cysegrfannau gan gynnwys y ffynhonnau. Gwaharddwyd ymweld â hwy a dinistriwyd y gwaith maen o’u hamgylch. Ond er i glerigwyr Llŷn ymddangos fel pe baent am gydfynd â’r newidiadau, parhau yn ddigon tebyg i’w harfer wnaeth pobl gyffredin yr ardal yn ôl llythyr ddiwedd yr 16G^[3] a nododd i’r Cymry ‘still goe in heapes on pilgrimage to the wonted welles and places of superstition...’

Ond er i bellter Llŷn arafu dilyn unrhyw orchymyn newydd o Lundain neu Landaf, fe ddaeth yn ei dro ddylanwad y Piwritaniaid yn dilyn cyfnod Cromwell – Piwritaniaid oedd am i’r Eglwys bellhau llawer mwy oddi wrth arferion Pabyddiaeth. Sefydlwyd achosion anghydffurfiol ym Mhwllheli a Llangïan yn ail hanner yr 17G, gyda thranc y ffynhonnau ar y gorwel o’r herwydd. Ofergoel ac eilunaddoliaeth oedd ymweld â ffynnon yn ôl y farn ddiweddaraf, ond yng Nghymru ym 1646 nodwyd yn feirniadol bod yr hen arferion yn dal eu tir.^[4]

Dirywio wnaeth safonau’r Eglwys Wladol gydol y 18G fodd bynnag, gan greu cyfle i’r anghydffurfwyr gryfhau eu gwahanol enwadau. Y Methodistiaid Calfinaidd sefydlodd eu hawl i addoli ym mhlwy Llanengan o ganol y 18G ymlaen ac yn ystod y canrifoedd hyn, yn enwedig fel y grymusodd y Methodistiaid, roedd dealltwriaeth clir mai ofergoel annuwiol oedd ymweld â ffynhonnau, fel nodwyd yn y Gyffes Ffydd. Mae’n debyg felly mai dirywio o dipyn i beth wnâi Ffynnon Engan, er i rai barhau i gredu yn ei grym i iacháu.

Fe fyddai’r ffynnon, fodd bynnag, wedi parhau i gyflenwi angen teuluoedd Tan y Fynwent ac eraill yn y pentref yn feunyddiol hyd nes i Gronfa Ddŵr Cwm Ystradllyn agor yn yr 1950^au a chynnig cyfleustra dŵr tap i’r trigolion. Ym 1907 cyfeiriwyd at ddefnyddio dŵr y ffynnon i fedyddio^[5] a rhoddir y dewis hwn i rieni hyd heddiw. Bron i ganrif yn ddiweddarach, ym 1996 atgyweiriwyd ei muriau a’i chofrestru yn heneb Gradd II. Gwnaed y gwaith hwn drwy AHNE Llŷn (Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol) a welodd werth cynnal nodwedd naturiol arbennig a ddenodd sant i greu cymdeithas.

---

[1] Cyn aildrefnu ffiniau Plwyf Llanengan, yng nghwmwd Cymydmaen y lleolid y pentref. Heddiw honnir iddo fod yn rhan o Gafflogion. Atlas Sir Gaernarfon, T M Bassett a B L Davies (goln) Cyngor Gwlad Gwynedd, 1977, t 68

[2] The Ancient Wells of Llŷn, Roland Bond, Carreg Gwalch, 2017, t 51

[3] Op cit t 69

[4] Op cit t 71

[5] Op cit t 133

Eglwys Einon Sant

Wyneb gogleddol Eglwys Llanengan

Ar wahân i olion y bryngaerau o’n hamgylch ym mhlwy Llanengan, yr eglwys yw adeilad hynaf yr ardal, sy’n tystio i gymuned fechan ddewis aros a byw yma ganrifoedd yn ôl. Efallai bod cymuned yma’n barod yn nyddiau pell y bumed ganrif ond pan sefydlwyd ‘llan’ yma yn y chweched ganrif, yn y flwyddyn 540, gwyddom i ystyriaethau Cristnogol fod yn llywio’r trefniadau. ‘Darn o dir’ yw ystyr wreiddiol ‘llan’ (fel perllan a gwinllan) ac wedi cael hawl i’w darn tir, codai’r Cristnogion cynnar eglwys fach arno. Ymhen amser, cysylltid y tir â’r eglwys ac â’r sawl a’i sefydlodd gan greu enw penodol i’r llecyn. Dyma Lanengan felly. Medd Enid Roberts:

‘Engan yw’r ynganiad lleol am Einion, brenin yr ardal a roddodd dir, efallai, i sant anhysbys; ond nid yw’n amhosibl i’r brenin ei hun, yn ei hen ddyddiau, i geisio gwneud iawn am ei bechodau, droi at grefydd a mynd yn ‘sant’ h.y. iddo gysegru ei fywyd yn llwyr i wasanaethu Duw.’[1]

Roedd teulu Einion yn un o’r teuluoedd a ddaeth o’r Hen Ogledd i ogledd Cymru rhywbryd tua chanol y bumed ganrif mae’n debyg, i amddiffyn yr ardal rhag y Gwyddyl oedd yn bygwth goresgyn. Arweinyddion cymdeithas oedd y teuluoedd hyn a ymfudodd i warchod eu cyd-Gymry – teuluoedd Deiniol, Gildas a Cadfan er enghraifft - a ddylanwadodd gymaint ar Gymru’r cyfnod yn eu tro.

Ochr ddeheuol yr Eglwys, y ddwy fynedfa a'r tŵr yn wynebu Enlli

Roedd Einion yn fab i Owain Danwyn ac yn frawd i Seiriol. Yn ôl traddodiad roedd yn dywysog dros ardaloedd Llŷn a rhan o Fôn gan mai ef sefydlodd gymuned grefyddol Penmon a’i rhoi yng ngofal ei frawd Seiriol ynghyd â thir ac eiddo. Estynnodd wahoddiad i Cadfan i Lŷn i sefydlu cymdeithas debyg ar Enlli. Roedd yn gefnder i Maelgwn Gwynedd a’r ddau yn wyrion i Cunedda Wledig. Mewn cae yng Nghricieth rai blynyddoedd yn ôl, daeth ffermwr o hyd i garreg ac arni’r geiriau Lladin, SOGILL ENNII DECANI LEIN, sef Sêl Einion Deon Llŷn. Ar ganol y garreg mae llun o bysgodyn – symbol cynnar Cristnogaeth.[2] Dethlid Gŵyl Einion ar 9 Chwefror yng nghalendr yr Eglwys. Ai’r dyddiad hwn oedd dydd ei farw dybed? 

Dylanwad arall ar y Cristnogion cynnar oedd mynachaeth a gyrhaeddodd Gymru o’r Dwyrain Canol drwy Gâl, a’r Iwerddon eto. Hunan-ddisgyblaeth lem, byw syml, ac unigedd oedd nod sawl un, a thynfa’r gorllewin yn eu hudo.[3] Roedd ynysoedd yn ateb gofynion y Cristnogion, ac o Lanengan gwelwn Enlli yn addo’r hedd a ddeisyfent. Sefydlwyd llan, felly, a heb fod ymhell byddai ‘cell fach [i’r sant] fyw ynddi...[ac] ymhen amser byddai nifer o gelloedd o amgylch yr eglwys fechan lle’r oedd pawb yn cydaddoli.’[4]

Daw’r gair ‘cell’ o’r Lladin ‘cella’, sef ystafell fechan. Cawn ‘cellarium’ hefyd yn golygu storfa fwyd. Dybed ai o ‘cell’ a ‘cellarium’ y daw’r enw Selar yn y bôn – oedd yn enw ar dŷ dros y ffordd â’r Eglwys, a elwir heddiw’n ‘The Rock’, ac mai yma y bu gweithwyr y llan yn byw ar un adeg? Mae Lôn Selar heddiw yn arwain i gyfeiriad y tŷ hwn. Cofiwn fod dylanwad Rhufain yn drwm ar gymdeithas ym Mhrydain am ddegawdau maith wedi cilio o’r ymerodraeth, ac mai Lladin oedd iaith yr Eglwys ac iaith y cerrig coffa cynnar a welwn yn Llŷn, megis carreg Llangïan sy’n coffáu MELI MEDICI/ FILI MARTINUS – Melus y meddyg, mab Martinus.[5]

Ond heddiw nid oes ôl y gell na’r Eglwys wreiddiol, a fyddai wedi bod yn adeiladau syml iawn. Rhywbryd yn y Canol Oesoedd, a’r sefydliadau hyn yn ffynnu, codwyd adeilad mwy sylweddol o furiau carreg, a’r olion cynnar hyn bellach yn rhan o fur gogleddol yr Eglwys bresennol. Adeilad a godwyd tua diwedd y 15^fed ganrif yw’r un a welwn heddiw, a’r tŵr yn ddiweddarach, ac arno’r dyddiad uwchben y drws gorllewinol - 1534 - ynghyd ag arysgrif yn nodi y codwyd y clochdy bychan er clod i Einion Sant, Brenin Cymru, Apostol y Scotiaid’. [6]

Gwnaed archwiliad pensaernïol manwl o’r Eglwys ar gyfer Comisiwn Brenhinol, a gyhoeddwyd ym 1964 - An Inventory of the Ancient Monuments in Caernarfonshire. [7]

Nodir yma i’r Eglwys fod yn gyrchfan pererindota poblogaidd yn y Canol Oesoedd hwyr a hynny efallai am iddi fod yn nodedig am ddeubeth: oddi yma y byddai pererinion oedd yn anelu at Enlli, wedi dilyn y llwybr deheuol hir o gyfeiriad Tywyn, yn cael eu cip cyntaf o’r ynys; ac yma roedd dwy ffynnon y credid i’w dyfroedd leddfu blinderau’r corff a chynnig iachȃd o fod yn yfed o’r naill a throchi yn y llall.[8]

Roedd cyrraedd Llanengan felly yn cynnig cysur i gorff ac enaid pererinion blinedig yr oes a fu. Ac yn dilyn chwalfa Harri’r VIII o fynachlogydd ac eglwysi ei deyrnas, derbyniodd Eglwys Llanengan greiriau gwerthfawr Abaty’r Santes Fair ar Enlli gan gynnwys y ddwy gysgodfa (sgrîn) o dderw cerfiedig sy’n gwahanu’r gangell a chorff yr Eglwys, crog-lofft o’r un gwneuthuriad, a deuddeg sedd ‘miserere’ yn wynebu’r ddwy ffenestr ddwyreiniol hardd.

Y sgrîn hynafol yn gwarchod y gangell ddeheuol

Ger y drws deheuol cawn Gyff Engan sy’n gist dderw hirsgwar a gerfiwyd o un boncyff praff rhywdro yn y Canol Oesoedd mae’n debyg. Mae’r strapiau haearn o’i hamgylch, yr hoelion cryfion ar gaead a wyneb, y ddau glo trwm, a’r bar haearn hir yn waharddiad clir i unrhyw demtasiwn i ddwyn yr arian a dderbynnid drwy’r hicyn a ddenai gyfraniad pob ymwelydd.

Rhaid sôn am y tair cloch y dywedir iddynt hwythau ddod o Enlli er bod 1624 yn ddyddiad ar un a 1664 ar y ddwy arall, fyddai’n llawer hwyrach na’i dymchwel yn yr Abaty. Ond efallai mai dyna ddyddiadau eu gosod yn nhŵr Eglwys Llanengan, oedd yno’n barod wrth gwrs.

Un o’r tair cloch

Ceir manylder yn yr Inventory am y trawstiau hardd fry uwchben sy’n cynnal to’r corff gogleddol a’r ystlys ddeheuol, [9] ynghyd â’r bwâu a’r colofnau urddasol sy’n rhannu’r ddwy ochr yn gytbwys. Gyda threigl y blynyddoedd bu adfer a thrwsio wrth reswm, yn arbennig felly ym 1847, yn y 1930^au a rhwng 1968-72.  A dyma ein trysor ni heddiw – canolbwynt y pentref a’n plwyf. Yma i dawelwch cornel o Lŷn y denwyd disgyblion y grefydd a gydiodd ynom fel cenedl, i’n cysuro a’n cynnal drwy air a gweithred. Ac yma y down ninnau yn ein tro yn gynulleidfa neu’n unigol i gydganu, i gydwrando ac i ymdeimlo â heddwch a rhin y llecyn hwn er ein lles. Mae’r Eglwys a’r egwyddorion yn parhau.

Y corff gogleddol, hynaf - y trawstiau a'r bwâu urddasolz

Y corff gogleddol, hynaf - y trawstiau a'r bwâu urddasolz

[1] A’u Bryd ar Ynys Enlli, Enid Roberts, Y Lolfa, 1993, t 19

[2] Andrew Jones, Nodiadau Llwybr Cadfan, 27 Mai 2023

[3] ‘In common with other Celtic outposts in Ireland, Scotland and Brittany, there’s an inexplicable yet irresistible influence that draws people westward to Llŷn.’ Every Pilgrim’s Guide to Celtic Britain and Ireland, Andrew Jones, Canterbury Press, 2002, tt 17-19

[4] Enid Roberts, op cit t 23

[5] ‘Diddorol dros ben’ oedd barn yr Athro Idris Foster am yr arysgrif hwn gan ‘na chofnodir medicus...ar unrhyw garreg arall ym Mhrydain.’

Atlas Sir Gaernarfon, T M Bassett a B L Davies (goln) Cyngor Gwlad Gwynedd, 1977, t 58

[6] Y Ddwylan, A summary of the history of the Churches of Llanengan and Llangîan, Rev W L Jones, Pwllheli, undated, t 4

[7] Royal Commission on Ancient Monuments in Wales and Monmouthshire, Vol III, West, 1964, tt 43-48

[8] Andrew Jones, op cit t 34

[9] Op cit tt 45-6

Llun gan Susan Evans

Methodistiaeth a Chapel y Bwlch

Mae’n amlwg i daith gyntaf Howel Harris i Lŷn yn Ionawr 1741 gael dylanwad arbennig ar rai o drigolion plwy Llanengan oherwydd i gofnod Evan Evans, a groniclodd yr hanes cynnar, nodi ‘Pregethwyd y bregeth gyntaf gan y Methodistiaid yma mewn ffermdy bychan o’r enw Pengogo...[ac]enw’r preswylydd... ydoedd William Griffith’ – hyn ‘ddechreu y flwyddyn 1741’.[1] Roedd cynnal cyfarfodydd o’r fath ar y pryd yn golygu cryn ddewrder gan mai dioddef cosb fyddai’r canlyniad pe dôi’r Eglwys i wybod am anghydffurfiaeth o’r fath. A dyna un rheswm am ddewis Pengogo fel man ymgynnull – roedd yn ddiarffordd rhwng môr a mynydd uwch tonnau Porth Neigwl.

 Aeth y cyfarfodydd dirgel hyn rhagddynt am beth amser, efallai tan i enw William Griffith, Llanengan ymddangos efo dau arall ymysg llawer a lusgwyd o flaen eu ‘gwell’ yn Llys yr Esgob ym 1747 am gynnal cyfarfodydd anghyfreithlon. Dyma hefyd ddyddiad ail daith Howel Harris i Lŷn i geisio diwygio’r Eglwys o’i diffyg sêl – hon oedd ei ddadl bellach, yn hytrach nag annog ymneilltuaeth.

Oherwydd y gwŷs i’r Llys, symud o Bengogo fu raid a Caefadog, Sarn Bach fu’r ail gartref - o 1760 ymlaen medd un ffynhonnell[2] – lle trigai Robert William, y gwehydd, a’i wraig, Betty Thomas, a lle bu llwyddiant cynyddol i’r achos[3].

Yna bu symud wedyn, i gegin allanol Y Bwlch, cartref John Williams a Margaret a’u mab Thomas, a gofrestrwyd yn ystafell i addoli ynddi ar 29 Medi 1801. Roedd mwy o dderbyniad i’r ymneilltuwyr erbyn y cyfnod hwn mae’n amlwg. Er hynny, mynd a dod oedd hanes aelodau ond yr oedd dyrnaid ffyddlon ac yn eu plith y tri blaenor a benodwyd i arwain – Griffith Roberts, Tŷ Fry; Robert William Griffith, Caereglwys[4] a Thomas Williams, Y Bwlch. Ac ef a drefnodd brydles ar 29 Ebrill 1806 ar dir cyfagos i godi adeilad pwrpasol i addoli ynddo. O’r diwedd fe gofrestrwyd Capel y Bwlch yn swyddfa’r Esgobaeth ym Mangor ar 28 Hydref 1807.

Aeth yr achos o nerth i nerth yn y capel bach a helaethwyd ym 1813 a 1826 ond erbyn 1854, gyda dyfodiad y gweinidog cyntaf, y Parch William Hughes, rhaid oedd helaethu eto. Bu Cyfrifiad Crefyddol ym 1851 a’r wybodaeth a gafwyd - gan William Benjamin, Tan y Fynwent[5] a Henry Richards, y ciwrad – yn dangos gwahaniaethau amlwg rhwng niferoedd y Methodistiaid a’r Eglwyswyr.[6] Rhaid oedd cael adeilad mwy sylweddol.

Ond hir fu’r dadlau. Roedd anniddigrwydd ers agor chwarel Tan yr Orsedd ym 1840 yn agos i’r hen gapel. Erbyn 1863 rhaid oedd ymateb a gofynnwyd am gefnogaeth y Doctor Thomas Williams, Dwylan - ffrind David Williams, Castell Deudraeth, perchennog fferm Y Bwlch. Oherwydd amod penodol ynglŷn â ffordd bosibl heibio’r capel, ni fu cytundeb tan Mehefin 1870 pan aed ymlaen i drefnu codi’r adeilad newydd ar lecyn Perllan y Bwlch. Dewiswyd y Doctor yn Llywydd ‘Y Pwyllgor Gweithiol’ a threfnwyd cwmni Hugh Hughes, Porthmadog i godi’r capel am y pris a gynigiwyd ganddynt o £690, gyda gwirfoddolwyr lleol i symud cerrig a choed yr hen gapel i’w defnyddio drachefn wrth godi’r newydd.

Y Capel Newydd

Capel y Bwlch ar ôl codi'r 'ddau gyntedd  

hardd a hwylus' ddechrau'r 20G 

Bu diwrnod i’w gofio ddydd Llun, 19 Rhagfyr 1870 pan gafwyd seremoni gosod y garreg sylfaen gan wraig y Doctor ar bnawn glawog, ond gobeithio i’r haul wenu wrth ddathlu priodas gyntaf y capel ar 22 Awst 1873 rhwng Mr Daniel Jones, Tŷ Newydd, Morfa Bychan a Miss Elizabeth Roberts, Bryncelyn, Llanengan. Codi’r capel newydd fu’n gyfrwng i’r ddau gyfarfod.

Yn anffodus, ni welodd y Parch William Hughes godi’r ail gapel, a rhoddwyd gwahoddiad i’r Parch David Hughes, Aberdaron, i weinidogaethu. Fe’i sefydlwyd ganol Ionawr 1872. Ond er y llwyddiannau, wrth gloi ei adroddiad o hanes achos Y Bwlch ym 1873, nodyn o rybudd sydd gan y blaenor Evan Evans, am gyflwr crefyddol yr ‘ieuengtyd’ a’u ‘hwyrfrydigrwydd neillduol i ymaflyd yn nyledswyddau crefydd’.[7]

Yr Adroddiadau[8]

Ond os cymharwn y ffigyrau, gwelwn nad oedd achos i Evan Evans boeni gan bod y capel ar ei gryfaf ar ddechrau’r ganrif newydd:

1873: aelodaeth - 147; plant - 29; ysgolheigion -156; athrawon -28.

1901 - aelodaeth: 179; plant - 38; ysgolheigion – 161; gwrandawyr – 360.

Ac er colli 32 o aelodau o’r ‘fam eglwys’ i Eglwys y Graig, Abersoch ym 1904, nid oedd angen ‘digaloni’ yn ôl Evan Evans. Ei falchder mawr yn Adroddiad 1905 oedd datgan i ddyled y capel o £70.00 gael ei thalu’n gyfangwbl. Hapused oedd yr aelodau, penderfynasant ar gasgliad arall i brynu lampau newydd i’r capel. Nodir i’r Gymdeithas Lenyddol ddenu’r ‘bobl ieuainc’ ac yma gwelwn gyfeirio at gychwyn ‘Y Gymdeithas Undebol’ fel y gwyddom amdani heddiw.

R O Hughes, Llwyn Onn – a phrifathro’r ‘Council School’ – sy’n Ysgrifennydd ers 1908 ac erbyn 1910, am y tro cyntaf mynegir siom yn yr Anerchiad oherwydd difrawder cyffredinol. Ond canmoliaeth gaiff ffyddlondeb ‘nodedig’ y Chwiorydd – y dylai’r ‘brodyr’ eu hefelychu ‘yn y rhinwedd hwn’. Noder i’r naill ffyddlon gael llythyren fawr a’r lleill difater lythyren fach!

Ymfalchïwyd yn ‘yr adgyweiriadau pwysig a wnaed ar y Capel’. Cafwyd ‘dau gyntedd hardd a hwylus at yr adeilad’; ‘trefniant effeithiol a diweddaraf o awyriant’; ‘glanhawyd a lliwiwyd y muriau a’r ffenestri’ a phrynwyd ‘linoleum’ i gynhesu’r lloriau, blinds, lampau, matiau, clustogau, ‘umbrella stands’...yr oll ‘yn gynorthwyon pwysig i gysur ac iechyd ein Cynulleidfa’.

Ond bu newid byd ar bawb gyda dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf. Nodir casgliad arbennig i Genhadaeth y Milwyr yn Adroddiad 1914 a chasgliad blaenorol i gefnogi’r ffoaduriaid o Wlad Belg. Anfonwyd ‘pedair-ar-ddeg-ar-hugain o ‘Blancedi’ a chwe pâr o ‘Socks’ i’r Swyddfa Rhyfel ar derfyn mis Hydref’. Yn Adroddiad 1916 rhestrwyd enwau’r rhai oedd yn gwasanaethu yn y Fyddin neu’r Llynges:

Salmon Jones, Ty’nypwll; Huw J Powell, Rhiwlas; David E Roberts, Minffordd; Lewis Roberts, White Horse; David J Williams, Morfa; Evan H Jones, Sarn Villa; John Jones, Pengamdda

Daeth trydydd bugail Y Bwlch, y Parch H D Lloyd, yn ŵr ifanc o ochrau Llanuwchllyn, i aros efo teulu Ty’n Pwll i ddechrau, ond ym 1916 priodwyd y gweinidog â Sarah Ann Jones, Bryncelyn Isaf ac yno yr ymgartrefodd yng nghartref ei wraig a’i mam, Catherine.

Ymddengys i nifer aelodaeth Y Bwlch a’r cyfraniadau barhau yn gyson dderbyniol drwy’r ddegawd ond cwyno braidd a glywn yng Nghyfarchiadau’r gweinidog ym 1916 a 1918 y carai weld mwy o gefnogaeth i’r Cyfarfodydd Gweddi a’r Seiat. Erbyn y ddegawd nesaf (1923) canmolir: yr ymdrech i ‘glirio ein dyled’; a ffyddlondeb y ‘bobl ieuaingc’ a’u parodrwydd i ‘wneud eu rhan’, ond proc a roir i’r ‘dosbarthiadau hŷn’ i adfywio ac ymroi.

Yr un yw’r stori yn y 30^au, gan ddechrau’n rhagorol yn ‘clirio y ddyled o £300 oedd yn aros ar y Festri’. Erbyn 1932, llwydaidd yw’r llun, fel yr hin gymdeithasol yn gyffredinol. Ond canmolir y rhai a roddodd eu hamser a’u hegni i helaethu’r Fynwent yn ddi-dâl ac i’r rhai oedd yn gyson gynnig lletygarwch i’r gweinidogion. Bum mlynedd yn ddiweddarach mae pethau’n gwella. Roedd nifer y Cymunwyr ym 1937 yn 139 a 27 o blant. Yr oedd y gweinidog yn hapus.

Ond degawd go anodd fu hi yn y 40^au, gydag ymadawiad y gweinidog ddechrau’r cyfnod, a’r Ail Ryfel Byd yn creu newidiadau. Erbyn Adroddiad 1946, fodd bynnag, mae’r Swyddogion yn diolch am y ‘cyfraniadau cyson’ ac yn gweld ‘cyfarfodydd yr wythnos yn dal eu tir’. Roedd cyfartaledd presenoldeb yr Ysgol Sul yn 48, a nifer yr holl Ysgol yn 90! Erbyn Adroddiad 1947 mae’r Parch Ieuan James Owen wedi ei sefydlu yn bedwerydd gweinidog y capel. Ymgartrefodd yn Nhan yr Orsedd.

Diolch am ‘lafur ac aberth’ yr aelodau a wna’r gweinidog newydd a chanmol ffyddlondeb ‘neilltuol’ y gwragedd, ond ‘carwn weled ychwaneg o wŷr yn y Seiat a’r Cwrdd Gweddi’. Gwelir ôl prysurdeb ynghyd â haelioni’r aelodau yn y casgliadau niferus, a chanlyniadau’r Arholiadau Safonol a Sirol yn dangos gwaith y plant a’u hathrawon. Dechreuir ail hanner yr ugeinfed ganrif felly yn weddol hyderus.

Mae’r gweinidog yn un da am ganmol. Dechreua arferiad a gynhaliwyd wedi ei ymadawiad, sef dangos diolchgarwch i wirfoddolwyr yr achos. Mae’n amlwg i’w hynawsedd ddenu’r aelodau i ailafael yn y moddion a chryfhau cyfraniadau. Roedd 117 o Gymunwyr ym 1953 a chyfartaledd presenoldeb yr Ysgol Sul yn 46.

Ond 1954 oedd blwyddyn lawn olaf y Parch Ieuan J Owen yn Y Bwlch cyn symud i Pontypridd. Wrth ddiolch i’r plant, i’r merched am dalu am wresogyddion a phaent, ac i’r dynion ifanc am beintio’r Festri, mae’n cloi â chwestiwn: ‘A oes sail i’r cyhuddiad fod ein heglwys yng nghlwm wrth hen draddodiadau?’ Wedi dwy ganrif o Anghydffurfiaeth, roedd yn gwestiwn perthnasol.

Gwelwn newid graddol yn Adroddiad 1955 a’r merched yn llawer amlycach eu swyddogaethau, eu Cronfa wedi ‘trosglwyddo £80 i dalu am lanhau a thwymo’r capel’. Syndod yw’r gofynion i gefnogi o leiaf 13 o Gasgliadau Cyfundebol, yn ogystal ag ymorol am gynnal y capel ei hun, ond llwyddwyd.

Dangoswyd ymroddiad hen ac ieuanc yng ngwedd ffres yr adeiladau, yng ngraen y cyfarfodydd wythnosol, y tystysgrifau Tonic Solffa a enillwyd yn yr ysgol Sul am y tro cyntaf, a chanlyniadau’r Arholiadau Sirol ddiwedd 1956. Bellach Miss Megan Thomas, Brynteg oedd Arolygwr yr Ysgol Sul a hi hefyd oedd yn gyfrifol am y Band of Hope. Diwydrwydd a sêl oedd nodwedd y gweithgareddau. Roedd y coffrau yn iach, a soniwyd am ‘symud ymlaen am weinidog’.

Adroddiad 1964 yw cyfle cyntaf y gweinidog newydd, y Parch Gareth Maelor Jones, i annerch ei ofalaeth, a gynhwysai bedair eglwys: Y Bwlch, Cilan, Llangïan a’r Graig. Creigle, Abersoch oedd cartref y teulu.

Natur ddamhegol gawn yn Anerchiadau’r Parch Gareth Maelor a’i apêl am gariad a brawdgarwch ‘a wna’r eglwys yn aelwyd a’r aelodau yn deulu’. Gwelwn haelioni’r aelodau yn anrhegu’r achos mewn sawl ffordd a’r trysoryddion yn cadw’r ddysgl ariannol yn wastad. Bu gweithgarwch gyda’r to ifanc yn benodol.

Y blaenoriaid fu’n gyfrifol am Adroddiad 1975, fodd bynnag, gan i’r gweinidog, wedi degawd o wasanaeth, symud i ofalu am Gartref Bontnewydd, a’r Anerchiad yn dangos chwithdod ei golli. Mewn dyddiau anodd, diolchgarwch am ffyddlondeb oedd y neges, a’r   nodyn y byddid yn y dyfodol yn colli aelodau na fyddent yn cyfrannu am ddwy flynedd yn olynol.

Gareth Maelor Jones gyda’r Gorchfygwyr a Hetty Yoash,

merch ifanc y noddwyd ei haddysg ganddynt. 

Cafwyd gweinidog newydd yn eitha’ sydyn a’r Parch George Emlyn Jones yn gofyn yn garedig i’r aelodau ‘ddangos i’r oes a ddêl y glendid a fu’. Dyma apêl i ddangos y budd a roddai mynychu oedfa, cyfarfod gweddi neu Ysgol Sul i’n ‘haddasu i wynebu bywyd yn ei wahanol dymhorau a’i amryfal liwiau.’

Pwysleisio ochr ymarferol crefydd mae geiriau’r gweinidogion diweddaraf. Diolchir am ymateb yr aelodau i ofynion yr Henaduriaeth a chanmolir llwyddiant y Gymdeithas Undebol. Roedd cyfartaledd presenoldeb yr Ysgol Sul ym 1978 yn 22 a gwariwyd £40 ar gopïau o Feiblau Lliw i’r plant. Ond wrth ddod i derfyn degawd arall, gwelwn mai gwanychu mae eu ffyddlondeb, ac efallai eu niferoedd yn yr ardal. Ond naws garedig deimlwn yn anogaeth y gweinidog i ni fod ‘yn dystion cywir...yn ein bywyd beunyddiol’... Ar y pryd roedd nifer aelodau’r Bwlch yn 86.

Er i’r aelodaeth barhau’n gyson ddechrau’r 1980^au, cynyddu roedd y costau a’r sylw bellach yn glir yn yr Adroddiadau am ganlyniadau diffyg cyfrannu. Disgwylid £24.26 y pen fel lleiafswm i gynnal y gofynion. Ond y Swyddogion a ysgrifennodd yr Anerchiad ym 1982 gydag ymadawiad y Parch. George Emlyn Jones i Glan Conwy.

Erbyn 1986 deallwn fod gweinidog newydd ar y gorwel i’w chroesawu i’r Bwlch, Miss D M Davies. Roedd aelodaeth y capel a chyfartaledd presenoldeb yr Ysgol Sul rhywbeth yn debyg o hyd. Ymgartrefodd y gweinidog newydd yn Nawdd Dir, Abersoch.

Roedd ychwanegu Capel y Nant at ofalaeth y gweinidog newydd yn ategu at y cyfrifoldebau a ddisgwylid i’r Parch. Dilys Myfanwy ysgwyddo. Cychwynnodd yn obeithiol er sawl sialens: costau cynyddol; aelodaeth a phresenoldeb yn gostwng. Ond ymddangosodd Cylchlythyr ganddi yn cynnwys newyddion diweddaraf gweithgareddau’r achos - syniad da i gyrraedd yr holl aelodau o dan amgylchiadau anodd.

Gobeithiol oedd y nodyn yng Nghylchlythyr 1988 gyda chyfieithiad newydd y Beibl, presenoldeb yn y cyfarfodydd wythnosol yn tyfu, ac eraill megis Hwyl Hwyr i’r plant, yn llwyddo. Ond cymysg oedd y canlyniadau ym 1989 a phryderus oedd y gweinidog am gapeli’r ofalaeth i gyd. Beth aeth o’i le? Ni chafwyd apêl benodol ganddi ar ddechrau’r ddegawd newydd ond cynigiodd yr emyn, ‘Bydd yn wrol, paid â llithro /er mor dywyll yw y daith...’

Yn Adroddiad 1991 parhau mae’r ‘amser dyrys...[gyda] phrinder gweinidogion [ac] argyfwng gyda hen adeiladau’. Trist yw gonestrwydd y gweinidog er iddi fod yn ‘falch fod rhai yn medru ymddiried [ynddi]’. Mae’n amlwg bod ei dyletswyddau’n drwm gan iddi ofyn am bythefnos o rybudd pe bai angen ei gwasanaeth – er i’w drws fod yn agored i’r sawl oedd angen hynny. Gwelwn yn y Fantolen dâl o £5,100 am ddymchwel y capel ac yna £816.10 am atgyweirio ac addurno’r Festri – hyn heb unrhyw sylw penodol yn yr Anerchiadau am y rheswm dros y dymchwel na’r symud i’r Festri i gynnal oedfaon o hynny ymlaen.

Ym 1992 ceir apêl i aelodau ymgymryd â’r her o gydaddoli a chydweithio, sef y chwe chapel o fewn yr ofalaeth. Roedd gofyn £63.00 y pen gan yr aelodau bellach; nifer y Cymunwyr yn Y Bwlch oedd 48; a 15 yn mynychu’r Ysgol Sul yn ogystal â thair athrawes. Cyfeiriwyd at farwolaeth Mrs Jennie Bryn Jones, Perthi, a’r ychwanegiad i’w ‘chyn-deidiau [fod yn] sylfaenwyr yr achos yn y lle hwn...’.

Datganiad gofidus 1993 oedd fod y Parchedig Dilys Myfanwy yn dymuno ‘dirwyn i ben ei gweinidogaethau’ a hynny wedi chwe mlynedd o wasanaeth. Dymunwyd ‘adferiad buan i lawn iechyd iddi’ ac aed ymlaen i ddewis blaenor newydd yn dilyn ymadawiad Mr Leonard Roberts, Brynteg. Cymerodd Mrs Iorwen Thomas, Meillion ei lle efo’r ddwy fu’n ysgwyddo’r baich ers rhai blynyddoedd, sef Mrs Calin Thomas, Ty’n Don a Mrs Ceinwen Jones, Tŷ Fry. Bellach Mr Richard Bryn Jones, Tŷ Newydd oedd yr unig ddyn i rannu’r ddyletswydd.

Erbyn 1995 roedd ymdrech i gymhennu’r Festri – er codi’r cwestiwn am ddyfodol yr achos erbyn hyn - gan i’r Fantolen ddangos taliadau o £280 am ‘blinds’ i’r ffenestri, £730 am garped, £119 am lanhawr carped, £558 am wresogyddion a £14.20 am bwced a mop! Roedd merched wrth y llyw - a’r Ysgol Sul a’r Gymdeithas Undebol yn llewyrchus.

Ond colledion a siomedigaethau fu hanes 1996 er i’r gefnogaeth ariannol fod yn dda a llwyddiant yr Ysgol Sul yn rhoi ‘pleser enfawr’. Yr eironi oedd nad oedd rhieni 15 o’r 18 plentyn a fynychai’r Ysgol Sul yn aelodau yn Y Bwlch o gwbl. Beth oedd arwyddocâd hyn dybed?

Neges galonogol y flwyddyn ganlynol oedd fod Mrs Olwen Williams yn dod at ddiwedd y flwyddyn yn weinidog rhan-amser yn dilyn cytundeb yr aelodau i’r penderfyniad. Canmol ‘teulu hapus’ y Bwlch wna’r gweinidog newydd yn Adroddiad 1999 gyda’r ‘cnewyllyn cadarn yn oedfaon nos Sul’ a Chlwb y Plant ar nos Lun. Roedd ‘caredigrwydd a sirioldeb yr aelodau’ yn gynhaliaeth i un ac oll,’ meddai.

Pery’r diolch ar ddechrau’r mileniwm am ‘gydweithio hapus’ a Chlwb y Plant yn ‘mynd o nerth i nerth’. Wrth eu hannog i ddod i ambell oedfa, cydnebydd y gweinidog bod yr ‘amser [yn] anodd...ond daw yn olau eto os ydym o ddifri...’. Atega bod ‘golau o hyd yn ffenestri Capel y Bwlch’ er trychinebau’r byd. Teimlwn ddidwylledd ei braint o gael gwasanaethu, ‘Gweithiwn felly efo’n gilydd...’

Bu 2003 yn flwyddyn o golli ffyddloniaid, fodd bynnag, ‘a phethau’n gwaethygu’. Ond canmoliaeth glywn yn Adroddiad 2004 wrth nodi i Mr Richard Bryn Jones, Tŷ Newydd fod yn flaenor ers 50 mlynedd; a bod yr eglwys yn cynnal oedfa’r Sul yn ddi-feth er diffyg gweinidogion i bregethu. Ynddynt paratowyd cyfarfodydd gweddi a phawb yn gwneud ei ran yn ôl ei dalent. Roedd 29 o blant yn mynychu’r Ysgol Sul.

Rhaid canmol cryfder ewyllys y gweinidog sydd yn parhau i gynnal aelodau. Rhydd esiampl wrth ddiolch i bawb yn benodol ac ymfalchïo yng nghynnal a chadw’r adeilad. Rhaid gweddïo am ‘flwyddyn y deffro’ yw ei chyngor.

Yn 2006 nodir trefn newydd i’r Ysgol Sul ar gyfer athrawon, gan fod Mrs Megan Griffith yn ymddeol wedi dros 30 mlynedd o wasanaeth, ond yn dal am roi cymorth yn y Clwb Plant ar nos Lun. Gwerthfawrogwyd ei chyfraniad a llongyfarchwyd hi’r flwyddyn ganlynol am ennill y Fedal Gee.

Sefydlwyd Henaduriaeth Gorllewin Gwynedd yn 2008. Deallwn fod llawer o gapeli wedi cau, ‘yn gyfoethog yn ariannol ond yn dlawd o bresenoldeb’. Ond diolch a geir am aelodau brwdfrydig yn Y Bwlch lle mae’r ‘aelwyd mor gynnes’. Roedd mwy o athrawon ar y rota Ysgol Sul bellach nag oedd o blant i’w dysgu.

Neges siomedig 2009 oedd bod y gweinidog yn gorfod ymddeol yn ôl rheolau’r Cyfundeb, wedi 11 mlynedd – ‘rhai o flynyddoedd hapusaf fy mywyd’. Ac ‘er gwaethaf arwyddion yr amserau, braf meddwl bod gennym gnewyllyn yma o hyd’. Gwelwn i Glwb y Plant drosglwyddo £78.45 o’u cyfri i’r Ysgol Sul, sy’n awgrymu i’r Clwb fod wedi dod i ben gydag ymadawiad y Parch Olwen Williams. Dyma golled amlwg.

Ysgrifennydd y capel, Mr Richard Bryn Jones, Tŷ Newydd, sy’n diolch o waelod calon yn Adroddiad 2010 am wasanaeth ‘rhagorol’ y Parch Olwen Williams. Teimlir ei ddiffuantrwydd. Anos fydd cynnal gwasanaethau bellach, ond wrth ddiolch i unigolion atega, ‘os medrwn ddod i’r capel nos Sul, deil ei ddrysau ar agor’. Ar y pryd 31 oedd nifer y Cymunwyr.

Yna deallwn yn 2011 bod y Parch Olwen Williams yn dal i gynnal yr oedfa nos Sul ddwywaith y mis – heb ei ffyddlondeb ni fyddai’r capel ar agor. Tristwch oedd gorfod nodi i’r Ysgol Sul ddod i ben o ddiffyg plant ond diolch oedd raid i’r athrawon fu’n driw cyhyd ac i’r swyddogion eraill â’u gwahanol gyfrifoldebau.

Erbyn 2012 roedd yr Ysgrifennydd, wedi 58 mlynedd o wasanaeth, yn trosglwyddo’i gyfrifoldeb i’w gydflaenor, Mrs Iorwen Thomas. Gyda marwolaeth aelod arall, Mr Owen Emlyn Roberts, Bodorwel - oedd yn Ysgrifennydd Pwyllgor y Fynwent – roedd dyletswydd arall i’w llenwi. Fodd bynnag, rhoddwyd system sain newydd yn y capel i gynorthwyo’r ffyddloniaid ar gôst o £1,600 - hyn yn arwydd nad oedd pawb yn llwyr ddigalonni. Bu raid gwario hefyd ar y Tŷ Capel y flwyddyn ganlynol, a mwy o wariant eto i ddod.

Erbyn 2015 roedd newid ar y gweill eto a cholli Mrs Calin Thomas, Ty’n Don – yn flaenores ers 35 o flynyddoedd – yn arwyddocaol o gyfnod yn dod i ben. Bu raid trefnu gwasanaethau undebol rhwng capeli’r Graig, Bwlch, Smyrna a’r Nant unwaith y mis ar fore Sul er mwyn rhannu pregeth ond parhau i gynnal gwasanaeth nos Sul yn Y Bwlch.

Yn Adroddiad 2017 sonnir am farwolaeth gwraig y Tŷ Capel, Mrs Jordan. Fel canlyniad rhaid oedd penderfynu ar ddyfodol ei chartref ac ‘heb ailfeddwl’ gwelwyd mai gwerthu oedd yr ateb. Bu gwaith clirio caled ar yr ardd, a fu am flynyddoedd yn batrwm o dlysni lliwgar. Diolchwyd i bawb am eu llafur ond nodwyd niferoedd llai o wasanaethau oherwydd prinder gweinidogion, a swyddogion y tri chapel yn bryderus am y dyfodol. Mewn inc coch nodir y tâl aelodaeth am y flwyddyn ganlynol, sef £95, a phwyslais mai i’r Swyddfa yng Nghaerdydd yr anfonir y cyfan. Yng nghyfrif y capel ar ddiwedd 2017 roedd £10,200.91; roedd 22 o aelodau ac un yn gyfaill i’r achos.

Adroddiad ‘gwahanol iawn’ oedd yr un olaf. Ceir hanes y penderfyniadau a wnaed o Fedi 2018 ymlaen a’r Henaduriaeth yn nodi ‘bod rhaid cael pleidlais yr aelodau’ ynglŷn â dyfodol y capel. Ar 28 Mawrth felly, pasiwyd i gau’r capel o wyth pleidlais i un. Nodir iddo ddod i ben ‘mewn oedfa arbennig iawn’ ar 26 Ebrill 2019 dan ofal y Parch Olwen Williams. Priodol oedd i’r cyfarfod hwnnw fod yng ngofal y gweinidog didwyll a ddywedodd wrth ymddeol yn 2009 mai ‘ffrindiau yw pobl y Bwlch i mi bellach’. Diolch am ei hynawsedd a’i chyfraniad ffyddlon i’r capel – capel a lywiodd fywydau ardal Llanengan mewn dysg a diwylliant am dros ddwy ganrif a hanner. Ymfalchïwn yn hyn.

[1] Methodistiaeth Llanengan 1741-1873, Adroddiad Cyflawn am y Capel Newydd, Pwllheli, t 7

[2] Nodiadau Ysgol Sul Mrs Megan Roberts, Brynteg

[3] Op cit t 8,’Ac felly yr eglwys a gadarnhawyd yn y ffydd, ac a gynyddodd mewn rhifedi beunydd.’

[4] Mab William Griffith, Pengogo.

[5] Ŵyr William Griffith, Pengogo

[6] Op cit t 30; Hen Feini’n Llefain yn Llŷn, Thomas J Prichard, 1998, t 143 (cyhoeddiad yr awdur)

[7] Methodistiaeth Llanengan o 1741-1873 Adroddiad Cyflawn am y Capel Newydd, Pwllheli, t 30

[8] Cyfeirir at ystod yr Adroddiadau o 1901 (y 3ydd) hyd at 2019 (yr olaf) – er nad oedd pob un ar gael