Cariwyr

 

Dei Jones, Tyddyn Don o flaen Gongl Gron, cartref Janet ei chwaer 

Dros y blynyddoedd bu cariwyr yr ardal yn brysur iawn, yn enwedig yng nghyfnod y gweithfeydd plwm. Mae’n bosibl mai’r gost ychwanegol o gario’r plwm efo ceffyl a throl o waith Tanrallt i’r llongau ym Mhenrhyn Du oedd un o’r rhesymau tros i’r gwaith hwnnw fethu yn y diwedd. Gweithio i’r cwmnïau plwm fyddai’r cariwyr hynny, ond cariwyr lleol a gariai bobl i’r farchnad ym Mhwllheli a danfon a chludo defnyddiau hanfodol i fywyd gwledig.

 Roedd Hugh Parry Gwtar wedi bod yn gariwr ers rhai blynyddoedd, ond ym 1863 prynodd drwydded ar gyfer cario teithwyr. Mae ei hysbyseb yn yr Herald Cymraeg y flwyddyn honno’n rhoi syniad sut roedd pethau’n gweithio’r adeg hynny.

Mae’n amlwg mai trwydded i gario wyth person oedd gan Hugh Parry a phan gafodd ei ddal gan y Comisiynwyr Tollau ym Mhwllheli ym mis Rhagfyr 1865 yn cario naw teithiwr roedd yn gamgymeriad a gostiodd yn ddrud iddo. Cafodd ddirwy o dair punt a deg swllt. Ffermio chwe erw o dir y Gwtar fu Hugh Parry yn ei flynyddoedd olaf. Fe’i claddwyd ym Mynwent yr Eglwys yn 65 oed ym 1880.

 Wedi dyfodiad y rheilffordd i Bwllheli ym mis Hydref 1867 prysurodd y dref. Roedd y farchnad ar ddydd Mercher a’r ffair pen tymor yn hen arferiad yn y dref ,ond daeth dyfodiad y
trên a mwy o alw am gario nwyddau a phobol yn ȏl ac ymlaen.

Dim ond lled cae o`r Gwtar roedd cartref Dei Jones, mab Dafydd Jones, Tyddyn Don, a fu ei hun yn gariwr. Cymerodd Dei yr awenau wedi marwolaeth ei dad ym 1881, a chariwr fu yntau trwy gydol ei fywyd.

Mewn llythyr at Robert, ei frawd yn Lerpwl, ceir cipolwg ar fywyd Dei o ddydd i ddydd. Ar fore gwlyb annifyr mae ei fam a’i frawd yn cydymdeimlo ag o ac yn ceisio’i berswadio i beidio â chychwyn allan i’r glaw trwm y diwrnod hwnnw. Gwell fyddai iddo aros gartref wrth y tân ac yntau wedi bod yn y dref bob diwrnod yr wythnos honno eisoes. Mae’n cyfaddef ei hun ei fod yn brysur gyda’i waith ond mae’n ddiolchgar am y gwaith hwnnw.

Mewn cofnod yn llawysgrifen Ceinwen Jones, Grinallt, mae’n sȏn fel y byddai Dei Jones yn mynd ȃ wyau a menyn i’r farchnad i’w mam. Byddai hithau’n cerdded i weithdy John Thomas y crydd yn Gongl Gron i ddisgwyl Dei yn ei ôl, a chael yr arian ganddo am be werthwyd y diwrnod hwnnw. Roedd Dei Jones yn ddyn i ymddiried ynddo mae’n amlwg.

Erbyn degawd ddiwethaf y ganrif roedd ambell i gar modur newydd i’w weld o gwmpas y lle, ac roedd ar Dei awydd cael lori fach i’w helpu efo’r gwaith . Mewn llythyr arall i’w frawd mae’n gofyn iddo gadw llygaid am lori fach ysgafn, ail law. Roedd oes y car modur am gyrraedd Porth Neigwl mae’n amlwg.

 Bu farw Dei Jones ym mis Ionawr 1922 wedi gwaeledd, ac fe’i claddwyd yn Mynwent y Bwlch gyda’i deulu. Gwelodd sawl newid ym mywyd y pentref ac yn ei waith - dyfodiad y motor newydd oedd y mwyaf o’r rhai hynny mae’n debyg. 

Ffynonellau

Yr Herald Gymraeg, 28 Tachwedd 1913
Nodiadau Ceinwen Jones
Llythyrau Tyddyn Don